9 - كتاب آبى گزارشهاى محرمانهء وزارت امور خارجهء انگليس دربارهء انقلاب مشروطهء ايران . اسناد وزارت خارجهء انگلستان به كوشش و ويراستارى احمد بشيرى ، نشر نو ، تهران ، 1363 ، در هفت جلد . اين كتاب از امّهات كتب مرجع دربارهء تاريخ ايران بين سالهاى 1320 ه . ق . تا 1330 سالهاى پرماجرا و سرنوشت‌ساز انقلاب مشروطيت است كه نخستين بار به همت روانشاد سردار اسعد بختيارى ترجمه و منتشر گرديد و كوشش اخير جناب بشيرى در ويراستارى و تدوين و انتشار اين اسناد شايان قدردانى و ارج فراوان است . 10 - كتاب نارنجى گزارشهاى سياسى وزارت خارجهء روسيه تزارى دربارهء انقلاب مشروطهء ايران به كوشش احمد بشيرى ، نشر نور ، تهران ، 1367 ، فعلا دو جلد منتشر شده است . اين كتاب از جمله اسناد تاريخى نادر مربوط به زمان تزارها است كه دولت روسيهء شوروى حاضر به انتشار آنها شده است . ( براى بحثى پيرامون نارسائيهاى تاريخ جديد ايران به علت عدم دسترسى به اسناد روسى به گفتگويى كه نشريهء كتابنماى ايران با تعدادى از اساتيد و دست‌اندركاران تاريخ : استاد ايرج افشار ، استاد زرياب خويى ، سركار خانم دكتر منصورهء اتحاديه ، آقاى دكتر جواد شيخ الاسلامى و آقاى على اكبر سعيدى سيرجانى ترتيب داده و تحت عنوان علت توجه عمومى به تاريخ معاصر چيست ؟ در كتابنماى ايران چاپ شده رجوع فرمائيد . [ كتابنماى ايران گردآورنده چنگيز پهلوان ، نشر نو ، تهران ، تاريخ توزيع 1366 ، ص 233 الى 264 ] * * * كتاب نارنجى نيز در كنار كتاب آبى نكات جالبى بخصوص در مورد نقش و سياستهاى دول خارجى در وقايع مشروطيت را آشكار مىسازد . يكى از مزاياى هردو كتاب اينست كه كنسولهاى روس و انگليس كه در ايالات مختلف ايران پراكنده بودند گزارشهاى مرتبى از وقايع شهرهاى كوچك و بزرگ ايران به سفراى متبوع خود در تهران و از آن طريق به وزارت خارجه كشورهاى متبوع خود مىفرستاده‌اند . اين گزارشها كه در كتب آبى و نارنجى منعكس شده‌اند نكات جالبى در مورد ولايات ايران مطرح و روشن مىسازند كه تاريخهاى ايرانى عموما بجز يكى دو كتاب مانند تاريخ هيجده‌سالهء آذربايجان مرحوم كسروى كه مستقيما به وقايع آذربايجان پرداخته و يا تاريخ بيدارى ايرانيان مرحوم ناظم الاسلام كرمانى كه به علت تماس با كرمانيها و آگاهى از امور كرمان گاهى در حاشيه بوقايع كرمان اشاره مىكند فاقد اين مزيت مهم مىباشند . مجددا بايد از سعى و اهتمام آقاى احمد بشيرى و گروه فاضل مترجمينى كه ايشان را در اين راه يارى نموده‌اند سپاسگزارى نمود .